Diety

Przewlekła niewydolność krążenia nie jest samoistną jedno­stką chorobową, lecz zespołem objawów rozwijających się w prze­biegu osłabienia pracy serca na tle jego chorób lub schorzeń innych układów. Przewlekła niewydolność krążenia jest najczęściej pochodze­nia sercowego, tzn. u jej podłoża leży osłabienie czynności serca (siły skurczu). Serce nie może przetłoczyć całej krwi dopływają­cej do niego z układu żylnego i z płuc, w związku z czym wystę­puje przekrwienie płuc, jak również zastój krwi żylnej w róż­nych narządach obwodowych. Zwykle przyczyną przewlekłej nie­wydolności krążenia są choroby serca, np.: przebyte zawały, zwy­rodnienie mięśnia serca w przebiegu miażdżycy tętnic wieńco­wych, wady wrodzone serca, wady zastawek po przebytej cho­robie reumatycznej, przebyte zapalenie mięśnia serca. Niewydolność krążenia może być również następstwem innych schorzeń, np. chorób nerek, chorób układu oddechowego, nad­ciśnienia tętniczego, niedokrwistości. Na zespół niewydolności krążenia składają się następujące objawy: łatwe męczenie się, kołatanie serca, duszność początko­wo tylko wysiłkowa, np. podczas szybkiego chodzenia, podczas wchodzenia na schody, w dalszym rozwoju niewydolności krąże­nia duszność spoczynkowa, sinica i obrzęki zlokalizowane w naj­niżej położonych częściach ciała (kończyny dolne u chorych cho­dzących, okolica krzyżowa u chorych leżących). U chorych z przewlekłą niewydolnością krążenia podstawę terapii stanowi leczenie farmakologiczne z zastosowaniem leków nasercowych i moczopędnych. Dieta spełnia natomiast rolę po­mocniczą. Postęp farmakoterapii zmienił przebieg niewydolności krąże­nia obniżając wartość wszelkich sztucznych i niefizjologicznych diet, szczególnie mających na celu zbyt rygorystyczne ogranicze­nie spożycia soli kuchennej. Tak więc w lekkiej postaci prze­wlekłej niewydolności krążenia, dobrze kontrolowanej lekami, dieta w zasadzie w niewielkim tylko stopniu odbiega od fizjolo­gicznego żywienia się ludzi zdrowych. Cel diety. Celem diety w niewydolności krążenia jest: dostarczenie wszystkich składników pokarmowych w iloś­ciach odpowiadających zapotrzebowaniu, dążenie do odciążenia przewodu pokarmowego i wątroby; istniejące przekrwienie żołądka, jelit i wątroby utrudnia proces trawienia i przyswajania pokarmów, a ponadto może powodować dolegliwości bólowe tych narządów. — poprawa upośledzonego metabolizmu lipidów (tłuszczów) i cukrowców w przypadkach współistniejącej miażdżycy, otyłości lub cukrzycy; należy pamiętać o tym, że niewydolność krążenia często występuje u osób z wymienionymi schorzeniami, osoby te wymagają więc dodatkowo postępowania dietetycznego zalecane­go w miażdżycy, otyłości i cukrzycy. Ogólne właściwości diety. W niewydolności układu krążenia obowiązuje dieta łatwo strawna, ilościowo mało obfita. Wartość energetyczna dziennej racji pokarmowej nie powinna przekro­czyć 8400 kJ (2000 kcal). Chorzy nie mogą być obarczani nadmierną ilością pożywienia. Cukrowce, tłuszcze i białka należy stosować w proporcji zaleca­nej dla diety normalnej. Białko powinno stanowić ok. 15%, cu­krowce ok. 55%, a tłuszcze 30% dziennego zapotrzebowania ener­getycznego (rys. 12). W przypadku niestosowania leków moczo­pędnych lekarz zaleca ograniczenie podaży soli kuchennej. Ogólne zasady diety. Zasady diety stosowanej w niewydolnoś­ci krążenia są następujące: 1. Dzienna racja pokarmowa powinna być podzielona na 5 lub ■6 posiłków o niedużej objętości. Należy unikać nadmiernego wy­pełnienia żołądka. Przekrwienie narządów trawiennych w nie­wydolności krążenia prowadzi do zaburzeń czynności przewodu pokarmowego i upośledzonego trawienia. Łatwo powstają wzdę- I białka OMl tłuszcze =ą cukrowce Rys. 12. Porównanie założeń diety ogólnej łatwo strawnej z dietą w niewydolności układu krążenia: a) dieta ogólna łatwo .strawna (10 400 kJ, tj. 2500 kcal), b) dieta w niewy­dolności układu krążenia (8400 kJ, tj. 2000 kcal) cia brzucha. Przepełniony żołądek, a przy tym i powiększona wą­troba, powodują uniesienie przepony, zmniejszenie objętości płuc i zmianę pozycji serca. U chorych z nadwagą należy stosować dietę niskoenerge-tyczną. Zmniejszenie masy ciała odciąża bowiem pracę serca. Ze względu na upośledzenie trawienia tłuszczów, należy głównie podawać tłuszcze najlżej strawne, o niskim punkcie to­pliwości, takie jak oleje (słonecznikowy, sojowy) oraz ograniczo­ną ilość masła. Z diety powinny być wyeliminowane potrawy tłuste (tłuste mięsa, tłuste ryby), wzdymające (groch, fasola, bób, kapusta), ostro przyprawione (marynaty, śledzie), używki (mocna herbata, kawa prawdziwa, alkohol). Wskazania dotyczące ilości spożycia soli kuchennej określa w każdym przypadku lekarz opiekujący się chorym. Najczęściej pacjent nie ma obowiązku przestrzegania diety niskosolnej. Nato­miast jeżeli lekarz zaleci ograniczenie soli kuchennej, to trzeba pamiętać, że prawie wszystkie przetwarzane produkty zawierają różne ilości soli. Należy więc unikać podawania bogatych w sól produktów spożywczych, np. szynki wędzonej, konserw rybnych i mięsnych. Stosując dietę niskosolną zaleca się ograniczenie do minimum "używania soli przy gotowaniu potraw lub gotowanie potraw bez soli. Natomiast pokarmy już ugotowane bez soli moż­na nieco dosalać przed spożyciem, uzyskując w ten sposób po­żądany dla pacjenta smak pokarmów przy użyciu mniejszej iloś­ci soli kuchennej. Zawartość sodu w 100 g produktu podano w tabeli 29. Aby zapobiec niedoborom potasu, często spotykanym w niewydolności krążenia, w związku ze stosowaniem leków moczo­pędnych należy podawać soki owocowe, sok pomidorowy, mleko, mięso, płatki owsiane, ziemniaki. Zawartość potasu w 100 g pro­duktu podano w tabeli 29. Potrawy powinny być gotowane, pieczone w folii aluminio­wej lub w pergaminie. Tłuszcz do potraw powinien być nie zru-mieniony. W technice przyrządzania pokarmów należy stosować do­kładne rozdrobnienie: siekanie, przecieranie. Z potraw, które mają zastosowanie przy planowaniu posiłku dietetycznego w niewydolności układu krążenia, należy wymie­nić: Napoje — słaba herbata, herbata z mlekiem, herbata z so­kiem, kawa zbożowa z mlekiem, mleko, kakao, soki owocowe, soki owocowo-warzywne. Pieczywo — chleb pszenny, lecytynowy, bułki, sucharki. Dodatki do pieczywa — masło, masło roślinne pod nazwą „Vita", jajo na miękko, szynka chuda, ser twarogowy chudy, miód, dżem, marmolada. Zupy — zupy na wywarach warzywnych, owocowe, krupni­ki, zupy przecierane, podprawiane zawiesinami. Dodatki do zup — drobne kasze, lane kluski, kostka z kaszy, drobny makaron, ziemniaki puree. Potrawy mięsne —budynie, pulpety, suflety, pieczeń w folii aluminiowej lub pergaminie, mięso tylko chude. Potrawy półmięsne — budynie mięsno-warzywne, wa­rzywa nadziewane mięsem, potrawy mięsno-mączne, zapiekanki z drobnego makaronu i mięsa, potrawy z mięsa i kasz, rizotto z mięsa, z drobiu i mięsa z warzywami. Potrawy z drobiu — budyń z drobiu i warzyw, po­trawka z drobiu. Potrawy z ryb — gotowane ryby z wody, ryby w wa­rzywach, pulpety rybne, budyń z ryb. Potrawy z warzyw — warzywa gotowane (oprócz wa­rzyw wzdymających i suchych strączkowych), budynie z warzyw, warzywa przecierane, surówki warzywne rozdrobnione, soki. Potrawy mączne — lane kluski, kluski biszkoptowe, drobny makaron, ciasto biszkoptowe, ciasto drożdżowe (ciasto z małą ilością tłuszczu, najlepiej olej). Potrawy z kasz — kasze drobne, grube przecierane, ka­sze rozklejone, kasze na sypko, kasze łączone z owocami lub wa­rzywami zapiekane. Sosy — sosy na wywarach warzywnych zaprawiane zawie­sinami, sosy owocowe, mleczne. Desery — galaretki, kisiele mleczne, owocowe, kompoty przecierane, przeciery owocowe, musy, suflety, cocktaile mlecz-no-owocowe, owoce w kremie. JADŁOSPISY PRZYKŁADOWE Wzór A I śniadanie II śniadanie Obiad Podwieczorek Kolacja kasza manna na mleku, bułka z dżemem, jabł­ko. chleb graham z pastą jajeczną, liść sałaty, her­bata. kabaczek faszerowany mięsem, sos pomidoro­wy, ziemniaki, kompot z moreli, herbatniki. kisiel waniliowy z sokiem. makaron z twarogiem, sok z marchwi z se­lerem. Wartość odżywcza jadłospisu przykładowego wzór A w nie­wydolności układu krążenia jest podana w tabeli 36. Wzór B I śniadanie II śniadanie Obiad Podwieczorek Kolacja Wzór C I śniadanie II śniadanie Obiad Podwieczorek Kolacja kawa z mlekiem, pieczywo pszenne, masło ro­ślinne pod nazwą „Vita", twaróg z koperkiem, owoc sezonowy, jabłko w kremie. zupa pomidorowa z ryżem, potrawka z cielę­ciny (80 g), ziemniaki, szpinak, cocktail mleczno-owocowy, biszkopty, dorsz z wody, pieczywo, masło, sok z czarnej porzeczki. kakao, bułka z masłem i cielęciną pieczoną, ciasto drożdżowe. chleb lecytynowy, pasta z twarogu z zieloną pietruszką. zupa ziemniaczana przecierana z grzankami, rizotto, sałatka z pomidora, napój z czarnych jagód. mus z truskawek. kanapka z szynką, liść sałaty, herbata z mle­kiem. Tabela 36 Po­siłek Nazwa potrawy Nazwa produktu Ilość g Wartość energet. Białko Tłuszcze g Cu­krowce g Wit. C g kJ kcal ogółem g zwierzęce g I śniadanie kasza manna na mleku bułka z dżemem jabłko mleko kasza manna Wułka dżem jabłko 300 30 60 30 100 607 444 527 331 201 145 106 126 79 48 9,3 2,7 3,6 0,2 0,5 9,3 6,0 0,4 0,8 0,1 0,6 13,5 22,9 26,0 19,4 10,2 3,0 0,6 7,7 2110 504 16,3 9,3 7,9 92,0 11,3 II śniadanie chleb graham z pastą jajeczną liść sałaty herbata chleb graham jajo masło roślintie pod nazwą „Vita" sałata herbata, cukier " 50 25 10 20 10 502 167 340 4 167 120 40 74 1 40 3,6 3,2 3,2 0,7 2,9 8,1 24,7 0,1 0,3 10,0 0,1 1150 275 6,8 3,2 11,7 35,1 0.1 kabaczek fasze- kabaczek 300 264 63 2,1 0,3 12,6 17,0 rowany mięsem wołowina b/k 60 331 79 11,4 11,4 3,7 — i — ■o .2 sos pomidorowy pomidory świeże 100 113 27 0,8 — 0,5 4,8 21,2 3 koperek 5 13 3 0,2 , — — 0,7 5,0 O masło 10 318 76 0,1 0,1 8,3 — — bułka tarta 10 105 25 0,7 — 0,2 5,2 — jajo 16 88 21 1,7 1,7 1,6 0,1 vfartość odżywcza jadłospisu przykładowego w niewydolności układu krążenia (wzór A) Po- Nazwa potrawy Nazwa produktu Ilość Wartość energet. Białko Tłuszcze Cu­krowce g Wit. C siłek g kJ kcal ogółem g zwierzęce g g mg Obiad ziemniaki kompot z moreli herbatniki ziemniaki mleko morele cukier herbatniki 250 20 80 15 20 690 42 159 251 347 165 10 38 60 _83_ 3,3 0,6 0,5 1,7 0,6 0,3 0,4 0,2 1,9 37,3 0,9 8,6 15,0 14,8 33,8 0,2 4,9 2721 650 23,1 13,8 17,3 100,0 82,1 'odwieczorek kisiel waniliowy z sokiem mleko wanilia mąka ziemnia­czana cukier sok 150 1/4 laski 5 15 20 305 71 251 33 73 17 60 8 4,7 4,7 3,0 6,8 4,2 15,0 1,9 1,5 660 158 4,7 4,7 3,0 27,9 1,5 Kolacja makaron z twarogiem sok z marchwi i selera mąka jajo masło cukier twaróg chudy marchew seler 60 15 5 10 50 150 100 870 88 159 167 218 188 159 208 21 38 40 52 45 38 5,2 1.7 10,6 1,1 0,8 1,7 10,6 0,7 . 1,6 4,1 0,6 0,3 0,1 45,1 0,1 10,0 1,1 9,6 8,4 3,8 1849 442 19,4 12,3 7,3 74,3 3,8 Razem 8490 2029 70,3 43,3 46,2 329,3 98,8 Tabela 36 cd. ,*»■ , Uwaga. Wartość odżywczą jadłospisu przykładowego obliczono na podstawie Tabel składu t toartośct odżywczych produktów spożywczych. Szczygieł A. i inni. PZWL 1972. Przyjęto Ilości produktu rynkowego w gramach. i Ćwiczenie Ułożyć jadłospis całodzienny składający się z 5 lub 6 posiłków małych objętościowo dla diety w niewydolności układu krążenia. Wykonać załączony całodzienny jadłospis diety w niewydolności układu krążenia (wzór A). Surowce Mleko Kasza manna Kasza manna na mleku Sposób wykonania 300 g y kaszę rozprowadzić zimnym mlekiem, resztę 30 g mleka zagotować, wlać kaszę na wrzące mle­ko, mieszając ugotować, Surowce Jajo Masło roślinne pod nazwą „Vita" Pasta jajeczna Sposób wykonania 25 g — jajo ugotować na twardo, przepuścić przez maszynkę, połączyć z masłem roślinnym pod 10 g nazwą „Vita", rozetrzeć, — nasmarować kanapki, udekorować liściem sałaty. Surowce Kabaczek Wołowina b/k Pomidory świeże Koperek Masło Bułka tarta Jajo Kabaczek faszerowany mięsem Sposób wykonania 300 g — mięso umyć, zalać małą ilością gorącej wody, 60 g ugotować, 100 g — kabaczek umyć, obrać, przekrajać w po-5 g przek, wydrążyć środek z pestkami, 10 g — pomidory umyć, pokrajać, dodać wydrążone 10 g części kabaczków, zalać niewielką ilością 15 g wody, rozgotować, przetrzeć, ugotowane mięsa zemleć w maszynce, połowę masła utrzeć z żółtkiem, dodać mię­so, część drobno posiekanego koperku, wy­mieszać, i białko ubić na pianę, połączyć z mięsem przesypując bułką tartą, lekko wymieszać, przygotowanym nadzieniem napełnić kabacz­ki, połówki kabaczków połączyć, ułożyć w rondlu, dodać masło, niewielką ilość wody, dusić, gdy kabaczki będą miękkie, dodać przecier z pomidorów i kabaczków, resztę koperku i zagotować, — kabaczki podawać pokrajane w plastry. Ziemniaki Surowce Ziemniaki 250 g Mleko 20 g Sposób wykonania ziemniaki obrać, opłukać, zalać gorącą wodą, ugotować, przepuścić przez praskę, dodać mleko. Morele Cukier Woda Surowce 80 g 15 g 150 g Kompot z moreli Sposób wykonania - z wody i cukru ugotować syrop, • na gotujący syrop wrzucić morele, ugotować. Surowce Mleko . 150 g Wanilia 1/4 laski Cukier 15 g Mąka ziemniaczana 5 g 20 g Kisiel waniliowy Sposób wykonania do mleka dodać cukier i wanilię, ugotować, mąkę ziemniaczaną rozprowadzić zimnym mlekiem lub wodą, zawiesinę wlać na gotujące mleko, zagoto­wać mieszając, - po ostudzeniu polać sokiem. Sok Makaron z twarogiem Surowce Sposób wykonania Mąka 60 g — do mąki dodać jajo, wodę, trochę soli, za- Jajo 15 g gnieść ciasto, Masło 5 g — ciasto rozwałkować, przesuszyć i pokrajać Twaróg chudy 50 g cienki makaron, Cukier 10 g — na wrzącą wodę wrzucać makaron, ugoto- wać, odcedzić, przelać wodą, — podawać polany masłem i posypany serem. Sok z marchwi i selera Surowce Sposób wykonania Marchew 150 g — marchew i seler umyć, obrać, opłukać, wy- Seler 100 g cisnąć przez maszynkę (maszynka do wy- ciskania soków Malinka), — sok można rozprowadzić przegotowaną wodą (ok. 150 g wody). 3. Obliczyć wartość odżywczą jadłospisu diety w niewydolności układu krążenia wzór C.